4. Sınıf Fen Bilimleri Dersi Tüm Ünitelerin Konu Özeti

İnsanın
hareketini sağlayan yapılar

İskelette
yer alan bazı kemikler, kemikleri
saran kaslar ve de eklemledir.

iskelet

Kemiklerden
oluşan ve eklemlerle bağlanan güçlü destek yapıya iskelet denir.

Kemik
çeşitleri

Yetişkin
bir insanın iskeletinde yaklaşık olarak 206 kemik bulunur.

İskeleti
oluşturan kemikler şekil ve büyüklük bakımından farklıdır.

Bu
kemikler uzun,kısa ve yassı
kemikler olmak üzere üç çeşittir.

Uzun
kemikler

İki
ucu şişkin,boyları uzun,silindirik şekili kemiklerdir.

Kol
ve bacaklarda bulunur.

Koldaki
pazu kemiği,bacağımızdaki uyluk kemiği uzun kemiklerdendir.

Kısa
kemikler

Boyları
kısa kübik kemiklerdir.

El
ve ayak bilek kemikleri ile omurlar kısa kemiklere örnektirler.

Yassı
kemikler

Kalınlığı
az,levha şeklindeki kemiklerdir.

Kafatsı
kemiği,kalça kemiği,kaburgalar ve göğüs kafesi kemiği yassı kemiklerdir.

Kemiğin
yapısı

Kemiklerin
dışı beyaz renkli olup kemik zarı ile örtülüdür.

Kemik
zarı kemiğin enine kalınlaşmasını sağlar.

Kırılma
ve çatlamalarda kemiği korur.

Uzun
kemiklerin ortasında sarı ilik
bulunur.

İskeletin
yapısı

İskeletimiz
dört temel bölümden oluşur.

A)   Kafatası

B)   Omurga

C)   Göğüs kafesi

D)   Kollar ve bacakla

Kafatası

Kemikler
birbirine sıkıca bağlanmıştır.

Yalnız
alt çene kemiği yarı oynardır.

Beyin
kafatası içinde bulunur ve korunur

Omurga

Omur
adı verilen 33 tane kemiğin arka arkaya dizilmesiyle oluşur.

Omurganın
içindeki kanaldan omurilik geçer

Boynun
bitimindenkuyruk sokumuna kadar uzanan kemiklerdir

Göğüs
kafesi

Sırt
omurları,12 çift kaburga kemiği ve göğüs kemiğinden oluşur.

Kalp ve akciğer göğüs kafesinin içinde bulunur ve korunur

Kollar
ve bacaklar

Hareketimizin
büyük bir kısmını bu kemiklerle yaparız.

Kol
ve bacaklar gövde iskeletine kemik köprülerle bağlanır.(Köprücük Kemiği)

En küçük
kemik

Üzengi
kemiği kulakta bulunur.

En uzun
kemik

Uyluk
kemiği bacakta bulunur.

eklem

Kemiklerin
birbirine bağlandığı yere eklem denir

Eklemelerin
çeşidi

1.Oynar
eklemler

2.Yarı
oynar eklemler

3.Oynamaz
eklemeler

Oynar
eklemler

Bu
eklemler kol ve bacak kemikleri arasında bulunur

Yarı
oynar eklemler

Omurgayı
oluşturan omurlar arası eklemler ile alt çene kemiği yarı oynardır

Oynamaz
eklemler

Kafatası
kemikleri,kalça kemikleri,birbirine oynamaz eklemlerle bağlıdır

iskeletin
görevleri

1.    Vücuda şekil verir.

2.    Vücudun dik durmasını sağlar

3.    Eklem ve kaslarla birlikte hareketi sağlar.

4.    Kan hücrelerini üretir(kırmızı kemik iliği)

5.    İç organları dış etkenlerden korur.

6.    Bazı
mineralleri depolar.

kas

Kemiklerin
eklem yerlerinden hareket etmesini sağlayan kaslardır.

Kasların
görevleri

Vücudun
şeklini belirler

Kemiklerin
hareket etmesini sağlar

Kasların
yapısı

Lifli
bir yapıya sahiptirler

İstemli
ya da istemsiz çalışırlar.

(Örneğin
kalp kası istemsiz çalışır ve yorulmaz)

Kasılıp
gevşeyebilirler.

Kasılırken
boyları kısalır

Elimizi
yukarı kaldırdığımızda

ön kasımız kasılr,kalınlaşır kısalır
ve şişer.

kolumuzun arkasındaki kasımız ise gevşer, uzar ve
incelir.

iskelet
ve kas sağlığı için

Dengeli
beslenmek gerekir.

Yaşa
ve cinsiyete uygun spor yapmak gerekir.

Kemiklerin
gelişmesi için D vitamini(Güneş’i
çok almalıyız), proteinli besinler, kalsiyum ve fosfor içerikli besinler
alınmalıdır. Eğri oturulmamalıdır.

Ağır
yük taşınmamalıdır. Dar ve yüksek topuklu ayakkabılar giyinilmemelidir.

Kırık
çıkık burkulmalarda doktora gidilmedir.

soluk
alıp verme neden önemli

Bir
canlının yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için enerjiye ihtiyaç vardır.

Bir
kaç gün yemek yemeden yaşayabiliriz ama bir kaç dakika soluk almadan
yaşayamayız.

Hareket
etmek için enerjiye ihtiyaç vardır.Bu enerjiyi besinlerden alırız.

Soluk
alırken havadaki oksijen akciğerlerden kana geçer.

Tüm
vücuda kanla geçen oksijen besinlerdeki atık gazları dışarıya karbondioksit
yardımıyla atıyor.

Solunum
olayı

burun—yutak—gırtlak—soluk
borusu—akciğer

Burun

Koku
alma organıdır.

Havayı
ısıtır ve nemlendirir.

İçindeki
kıllar toz ve mikropları tutarak alınan havayı temizler.

Yutak

Ağız
ve burun arka tarafta yutağa açılır.hem sindirim hem de solunum organıdır.

Yemekler
yutaktan yemek borusuna hava ise yutaktan soluk borusuna geçer.

gırtlak

Bir şey
yutarken soluk borumuza kaçmamasını sağlar. 

Soluk borusu

Yemek
borusunun önünde yer alır.

Üst
üste dizilmiş kıkırdak halkalardan oluşur.

Havanın
akciğere iletilmesini sağlar.

Akciğer

Göğüs
kafesi içinde bulunur

Dış
etkilerden koruyan zara sahiptir.

Sağ
ve sol olmak üzere iki tanedir.

İç
yüzeyleri nemlidir.

Oksijen
girişini karbondioksit çıkışını sağlar.

Diyafram
ile birlikte çalışırlar.

Nefes
alırken genişler

Nefes
verirken büzüşür.

Soluk
alırken

Kaburga kasları yukarı
doğru kasılır.

Diyafram
aşağı doğru düzleşir ve kasılır.

Sonuçta
göğüs kafesi ve akciğer genişler.

Akciğere
hava dolar

Soluk
verirken

Kaburga kasları
aşağı  doğru gevşer.

Diyafram
yukarı  doğru kubbeleşir.

Sonuçta
göğüs kafesi ve akciğer daralır.

Akciğerden
hava dışarı çıkar.

Karbondioksitin
vücuttan atılırken izlediği yol

Kanla
vücutta toplanır–akciğere taşınır

–soluk
borusuna gider–gırtlaktan geçer

–burundan
dışarı çıkar

Solunum
yolu ile bulaşan hastalıklar şunlardır

Nezle-grip-zatüre-bronşit-verem-suçiçeği-boğmaca-menenjit

Korunmak için ne
yapmalıyız?

Bu
hastalığa yakalananlarla aynı ortamda durmamalıyız.

Soluduğumuz
havanın temiz olmasına dikkat etmeliyiz.

Sigara
içmemeli,içilen yerde de bulunmamalıyız.

Hastalıklarla
ilgili aşılarımızı yaptırmalıyız.

Dolaşım
elemanları

Dolaşım
elemanları kan,kalp ve damarlardır.

Akciğer
bu dolaşım sisteminde kanı temizlese de dolaşım organı sayılmaz.

Kirli kan

Karbondioksiti
fazla, besini az olan kana da kirli kan denir.

Temiz kan

İçinde
besin ve oksijen olan kana temiz kan denir.

Kanın
yapısı

Kanın
içinde;Alyuvarlar,akyuvarlar ,kan pulcuları vardır

Alyuvarlar

Kırmızı
renktedir.Kana rengini verir.

Akyuvarlar

Beyaz
renkli yapıdadır.vücudu mikroplara karşı korur

Kan
pulcukları

(trombosit)

Bir
yerimiz kesildiğinde kanı pıhtılaştırarak kan kaybını önler.

k-a-l-p

Yaklaşık
olarak yumruğumuz büyüklüğündedir.

Kırmızı kaslardan yapılmış olup isteğimiz
dışında çalışır.

Kalp
üstte iki kulakçık altta iki karıncık olmak üzere dört odacıktır.

Kalbin
sol tarafında temiz kan ,sağ tarafında kirli kan bulunur.

Kalp
kanı pompalayarak vücutta dolaşımını sağlar

kan
dolaşımı nasıl olur

Kalbin
çalışması kasılıp gevşeme şeklinde olur.

Bu
kasılma ve gevşeme hayatımızı son bulana kadar devam der.

damarlar

 Atardamar   
toplar damar     kılcal damarlar

 temiz kan    kirli kan       çok küçük damarlar

stetoskop

Kalbin
pompladığı kanı damarlarda hissetmemize nabız denir.

Sağlıklı
bir insanda nabız atışı dakikada 70-80 kadardır.

Koşma,
heyecanlanma ve hastalanma durumunda nabız artar. Bir süre sonra normale
döner.

Nabzımızı
boyun, el ve ayak bileklerinde kolaylıkla hissederiz. Doktorların kalp
atışlarını ve akciğerin sesini ve çalışmasını dinlediği alete stetoskop denir.

dolaşım
elemanlarının sağlığını korumak için neler yapmalıyı

Düzenli
ve dengeli beslenmeliyiz.

Hareket
ve yürüyüşler yaparak dolaşımın düzenli olmasını sağlanmalıdır.

Alkol
ve sigara gibi zararlı alışkanlıklardan uzak durulmalıdır.

Aşırı
dar giyecekler dolaşımı engeller.Kalbin rahat çalışması için dar giysiler
giyilmemelidir.

kan
yolu ile bulaşan hastalıklar

Aıds, tetanoz, kuduz,
sıtma(sivrisinek), sarılık

Işık konusu
özet

Cisimleri
görebilmemiz için

cisim ışık
yaymalı

ya da

cisim,
üzerine düşen ışığı bize yansıtmalıdır.

ışığın
cisimler üzerindeki olumlu ve olumsuz etkileri

Işık canlıların
hayat kaynağıdır.

Güneş ışığı
insan vücudunda bulunan d vitamini aktif hale geçirir.

Bitkilerin
gelişimi için önemlidir.

Bitkiler,
besin yapmak için oksijen üretebilmek içi n güneş ışığını kullanırlar.

Meyvelerin
olgunlaşması ve tatlanması için ışığa ihtiyaç duyar.

Güneş
ışığının altında çok kalan cisimlerin rengi değişir.

Güneşin
altında çok kalan besinlerin tadı da değişir.

Güneş ışığı
altında çok kalmak güneş çarpmasına neden olur.

Işık
kaynakları

doğal ve
yapay olmak üzere ikiye ayrılır

Doğal
ışık kaynakları

Başta güneş
olmak üzere diğer yıldızlar,şimşek, canlılardan ateş böceği doğal ışık
kaynaklarındandır.

Doğal ışık
kaynakları kendiliğinden ışık yayarlar.

Işığı
kendileri üretirler.

En büyük
ışık kaynağı güneştir.

Cisimleri
güneşi yaydığı ışık sayesinde görürüz.

Yapay
ışık kaynakları

Ampul,mum,el
feneri,trafik ışıkları gibi cisimler insanlar tarafından yapıldığı için yapay
ışık kaynağı olarak adlandırılır.

not

Işık
kaynakları yalnızca görmemizi sağlamaz,

Isınmamızı
da sağlar

Sıcak
ışık kaynakları

Çevresine
hem ışık hem de ısı yayan kaynaklara denir.En büyük ısı ve ışık kaynağı
güneştir.

Güneş
hem ısıtır hem de aydınlatır.

Elektrik
ampulü, mum, ateş,gaz lambası sıcak ışık kaynaklarıdırlar

Soğuk
ışık kaynakları

Bazı
ışık kaynakları çevreye ışık yayar ama ısı vermezler.

Bunlar
florasan, ateş böceği… gibi.

Ay ışık
kaynağı değil

Bir
ışık kaynağı tarafından aydınlatılan cisimler aydınlık cisimler denir.Buna en
güzel örnek ay dır.Güneşten aldığı ışığı bize yansıtır.

Geçmişten günümüze aydınlanma

meşale-mum—gaz
lambası-ampul—flüoresan-neon lamban

Işık da çevreyi kirletebilir mi?

Işığı
gereğinden fazla kullanmak ışık kirliliğine neden olur.

İşyerlerinde,
reklâm panolarında ki ışıklar ışık kirliliğine neden oluyor.

Işık nasıl
yayılır

Işık doğrular
boyunca yayılır.Bu yüzden cisimlerin arkasında gölge oluşur

Işık en az
hangi yüzeyde yansır

Dağınık ve
pürüzlü yüzeylerde ışık daha az yansır.Bunun nedeni ışıkların farklı yönlerde
yansımasıdır.Çevreyi daha az aydınlatır.

Işık en
fazla hangi yüzeyde yansır

Işık düz ve
parlak yüzeylerde daha çok yansır.

Önemli not

Trafik
ışıkları hayatımızda önemli yere sahip olduğundan ışık kirliliğine neden
olmaz.

İyi
aydınlatılmış bir iş yerinde verimlilik artacağından kirliliğe neden olmaz

Işık
doğrudan gözümüze gelmemelidir.

Çalışırken
ışığın sol üstten gelmesine dikkat
edilmelidir.

Gereksiz
yanan lambalar söndürülmelidir

ses

Çevremizde
ses veren ve ses oluşturan cisimlere ses kaynağı denir. Ses titreşimler
sonucu oluşur

Doğal ses

Rüzgâr uğultusu, gök gürlemesi, dalga sesi, yüksek bir yerden
akan su şırıltısı, kuş ve böceklerin sesi doğal sestir. Bu sesleri üreten
kaynağa da doğal ses kaynağı denir.

Yapay ses

Müzik aletlerinden, ulaşım ve taşıma araçlarından çıkan, sesler
de yapay sestir. Bu sesleri üreten kaynaklara da yapay ses kaynağı denir.

Ses nasıl
yayılır

Ses kaynağından çıktıktan sonra
her yöne yayılır.

Dalgalar halinde yayılan ses
uzaklaştıkça dalgalar zayıflaşır.

Sesin katı, sıvı ve gaz ortamda yayılma
hızları şu şekildedir

Sesin 1 sn de aldığı yola sesin hızı denir.

Ses havada 1 sn de ———–340 m yol alır.

Ses suda 1 sn —————1500 m yol alır.

Ses katılarda 1 sn de——- 5000 m yol alır.

Işık mı ses
mi hızlı

Gök gürültüsü olduğunda ışığı
önce görüp sesi de sonra duymamızın sebebi ışık sesten daha hızlı
yayılmasıdır.

Yankı

Ses bir engele
çarptığı zaman yön değiştir. Yön değiştirme olayına yankı adı verilir.

Mimaride ses
düzenini ayarlamak için kullanılan yönteme de akustik denir.

Sesin yankısından uzaktaki cisimlerin yeri
saptanabilir

Hava ve deniz
araçlarının emniyetli şekilde yol almasını sağlar.

Denizlerin
derinliği ölçülebilir, deniz haritaları çizilebilir.

Sesin
yankılanma özelliği yalnız insanlar için kullanılmaz.

Yunuslar
yiyeceklerini ararken ses çıkarırlar. Bu sesler balık sürüsüne çarpınca geri
döner ve yunuslar bu sayede balıkların yerini öğrenirler

ses
titreşimler sayesinde oluşur

·        
Davulun sesi derinin
titreşmesi ile, flütün sesi içerideki havanın titreşmesi yle, keman ve
mandolinin sesi tellerin titreşmesi ile oluşur.

·        
Elimizi konuşma halinde
gırtlağımıza dokundurduğumuzda titreşimleri hissederiz. Akciğerden gelen hava
titreşimler sonucunda ses olarak dışarı çıkar.

·        
Sonuç olarak ses
maddelerin titreşmesi ve ileri geri hareket etmesi ile ortaya çıkıyor.

Sesler
tellerin kalınlığına göre de değişir

İnce
telden ses ince, kalın olan telden ses kalın çıkar.

Sesler
cisimlerin gerginliklerine göre de farklılık arz eder.

En ince ses gergin telden çıkar, en kalın ses gevşek olan telden
çıkar.

Ses
kaynağının titreşimi şu özelliklere bağlı olarak gerçekleşir:

Boyuna

Kalınlığına

Gerginliğine
bağlı olarak değişir

Ses telleri

Erkek
ses telleri uzun ve kalındır, kadınların ses telleri ise kısa ve incedir.

Sesin
tınısı

Sesin hangi
kaynaktan geldiğini anlamamıza yarar.

Hangi müzik
aletinde do sesine basarsak basalım o müzik aletini
tanıyabiliriz.Arkadaşlarımızın sesinden onun kim olduğunu anlayabiliriz.

Sesin işitmedeki önemi

     
Sesi kulağımızla işitmemiz
şu şekilde gerçekleşir.

     
Dış ortamdan gelen ses
havayı titreştirir.

     
Havada oluşan titreşimler kulak kepçesi tarafından toplanır.

     
Kulak kepçesine gelen
sesler kulak zarına ulaşır ve
titreşir.

     
Kulak zarı bu titreşimleri
ortakulağa gönderir.

     
Orta kulakta kemikler(çekiç,örs,üzengi) titreşir.

     
Kemikler bu titreşimleri
iç kulakta buluna sıvıya iletir.

     
Bu sıvı içerisinde işitme
görevlileri titreşimleri beyne ulaştırır ve işitme gerçekleşmiş olur.

Her sesi
duyabilir miyiz?

Sağlıklı bir insanın kulağı
saniyede titreşim sayısı 20 ile 20.000 arasındaki sesleri duyar.

Titreşimleri 20 den az ve
20.000 den fazla sesleri duyamaz

İnsan kulağı şiddeti az olan
sesleri de duyamaz, işitilebilen en hafif sese işitme eşiği denir.

Hayvanların kulakları daha
hassastır.yarsa iyi gözleri iyi görmez ama kulakları çok hassastır.

Balinalarda bizim duyamadığımız
sesleri duyar.

At, köpek ve kümes hayvanlarının da işitme
duyuları iyi gelişmiştir.

Kulağımızın duyamadığı
seslerden bir çok alanda yararlanabiliriz.

·        
Yer kabuğunun yapısının
incelenmesinde

·        
Denizaltı araştırmalarında

·        
Petrol arama çalışmalarında

·        
Tıp alanında

Böbrek taşlarının çatlaması ve
ultrasonografi denen insan vücudunun dinlenmesinde.

Sesin
şiddetini artırmak için

megafon,
hopörlör ve mikrofon kullanılır

gürültü

İnsanları
rahatsız eden ve hoşa gitmeyen seslere gürültü denir.

Gürültüden
kurtulmak için

yalıtım
malzemeleri(kauçuk,köpük,elyaf vb.) kullanılmalı

çevre
ağaçlandırılmalı

gürültülü
işyerlerinde kulaklık takılmalı

Bir
varlığın hareket ettiğini nasıl anlarız

Bir cisim bulunduğu noktadan
ayrılmıyorsa hareketsizdir.

Bir cisim bulunduğu noktadan konum
değişiyorsa hareketlidir.

Şunlar bizi
aldatmasın

Aynı hızla aynı yöne giden iki
cisim hareketsizmiş gibi algılanabilir.

Dünyanın hızının sabit olması bize hareket
etmiyormuş gibi algılamamıza neden olur

Duran bir
cisim

Duran
bir cismin hızı sabittir.yani 0 dır

yörünge

Hareketli
cisimlerin hareketleri sırasında izledikleri yola yörünge denir.

Hareket
nedir

Hareket:
bir varlığın başka bir varlığa göre yer değiştirmesi olarak tanımlanır.

İlk
konum…………………son konum

Hızına
göre hareket çeşitleri

a)    Sabit hızlı hareketler:

Bir
cismin hızı hareketi süresince değişmiyorsa, sabit hızlı hareket ediyor
demektir.

Güneş
sistemi buna en güzel örnektir.

Saatin
akrep ve yelkovanı da sabit hareket eden cisimdir.

b)  
Hızı değişen hareketler:

Hareket
eden araçlar devamlı sabit hızla hareket edemezler.Aşağıdan yukarıya doğru
atılan top,kırmızı ışıkta durmaya çalışan araç yavaşlayan hareket eder.

Yere
düşmekte olan top da kırmızı ışıktan sonra hareket eden araç da hızlanan
hareket ediyor demektir

Yörüngesine
göre hareket çeşitleri

Düz
yolda hareket eden araç ile elimizden düşen bardak doğrusal hareket etmiş
olur.

Lunaparkta
dönme dolap ve saatin akrep ve yelkovanı dairesel(çembersel)hareket etmiş
olur.

Salıncağın
yapmış olduğu hareket eğrisel harekettir.

Gezegenler
ise güneş çevresindeki hareketleri elips şeklindedir.

Kuvvet

(itme-çekme)

İtme
ya da çekme şeklinde uygulanan cisim hareket eder.

Yerde
duran bir cisme vurduğumuzda itme uygularız.

Ağır
bir yükü kaldırmak için çekme uygularız.

Bir
yelkenlinin hareket etmesi için rüzgâr itme kuvveti uygular.

Topu
yukarı fırlatırken uygulanan kuvvet itme şeklindedir. Topun yere düşmesi ise
yerçekimi kuvveti şeklinde oluşur.

Yünlü
kumaşa sürülen tarak küçük kağıt parçalarını kendine doğru çeker.Buna elektriksel
kuvvet denir.

Gemi
kayık ve vapur suya itme kuvveti uygular.Suyun ise cisimlere karşı uyguladığı
kuvvet suyun kaldırma kuvvetidir.

cisimleri
durdurma

Bir cismi
durdurmak için cismin ters istikametinde(yönde) ve eşit güçte bir kuvvet
uygulanmalıdır.

Hareketsiz
cisimleri nasıl hareket ettiririz

Hareketsiz
bir cismin hareket etmesi için yeterince itme ya da çekme kuvvet
uygulanmalıdır.

Kuvvet
neler yapabilir

Duran
cisimleri hareket ettirme, hareketli cisimleri durdurma, hareketin yön ve
hızını değiştirme, cisimleri döndürme ve şekil değiştirme gibi etkileri
vardır

Kuvvet
kimin şeklin değiştirmez

Sünger,kauçuk,plastik
cetvel,yay  gibi maddelere kuvvet
uygulayınca tekrar eski haline gelir.Ancak oyun hamuru eski haline gelir
mi?Gelmez.Teneke kutu çökünce eski haline gelmez.

Şu hatayı
yapmayın

Pencereyi
açmak kapının kolunu çevirmek kuvvetin şekil değiştirmesine örnek
değildir.Çünkü kolda bir değişiklik olmamıştır.Kırılmadı,ezilmedi , bir şey
olmadı.

Kimyasal değişim:

bozunma

Odunun
yanması,ekmeğin küflenmesi,sütün mayalanması,demirin paslanması,gümüşün
kararması,sütün ekşimesi…

Fiziksel
değişim

Buzun
erimesi,camın kırılması,suyun donması,kolonyanın buharlaşması,kağıdın
yırtılması…

Çözelti

Katı bir maddenin sıvı içerisinde görünmeyecek kadar küçük
parçalara ayrılması demektir.

Tuzun
suda erişmesi

Şekerin
suda erimesi.

ü  Çözeltide çözünen madde gözle görülmez

Çözeltiler
buharlaştırma yöntemi ile ayrılabilirler.

Karışımlar

ü  Birden çok saf maddenin bir araya gelmesiyle oluşan maddeye
karışım denir.

ü  Ayran,hava,toprak,kaya,ham petrol,süt ve dondurma birer
karışımdır.

Erime ve
donma sıcaklığı

Aynı
maddelerin erime ve donma sıcaklıkları aynıdır.

Su 0
derecede donar, 0 derecede erir.

kaynama

En çok
buharlaşmanın olduğu ana denir.Su 100 derecede kaynar.

buharlaşma

Her
sıcaklıkta buharlaşma olur.

Hal
değişimi

                 ISI ALIR

          erir        buharlaşır

Katı———sıvı————gaz

     donar       yoğunlaşır

                ISI VERİR

Isınma ve soğuma

Sıcaklıkları farklı olan iki madde bir araya geldiği zaman
sıcaklığı fazla olan maddeden sıcaklığı az olan maddeye ısı akışkanlığı olur.
Bunun sonucunda sıcak olan soğur soğuk olan ise ısınır.Buna da ısı alış
verişi denir.

yapay
maddeler

Naylon,plastik, teflon, vinleks(yapay deri) gibi maddeler yapay ham maddelerdir.Bu maddelerin
asılları dünyada az veya pahalı olduğu için sahteleri kullanılıyor.

İşlenmiş
madde

Ham maddenin işlenmesiyle elde edilen ürüne işlenmiş madde
denir.

Ham madde işlendikten sora tüketim maddesi olarak en son
kullanılır.

Buğday—un—ekmek

Petrolün
işlenmesi ile elde edilen ürünler

benzin,
gaz yağı, uçak benzini, motorin,fuel-oil mazot,asfalt ve  katran

Ölçülebilir
özellikler

Katı sıvı ve gaz maddelerin kütle ve hacimleri vardır.kütle ve
hacim maddenin ölçülebilir özelliğidir.

Ölçülemeyen
özellikler

Varlıkların nitelikleri(özellikleri)

parlaklık matlık

sertlik yumuşaklık

esnek ve berk

sağlam ve kırılganlık

suyu çekenler ve çekmeyenler

suda batma ve yüzme

mıknatısla çekilme özelliği

renk ve koku

pürüzlü ve pürüzsüzlük

Maddenin
hacmi 34 cm
küp ,kütlesi 67 kg
diyebiliyoruz ama yukarıda saydığımız nitelikleri sayı belirterek  söyleyemiyoruz.Yani ölçemiyoruz.

Maddenin
halleri

Katı sıvı
gaz

sıkıştırma

not

Kum
tuz şeker gibi küçük taneli katılar sıvı maddeler gibi bulundukları kabın
şeklini alırlar.

katıların
kütlesi nasıl ölçülür

Eşit kollu terazi ile ölçülür.

Bir kefeye ölçülecek madde diğerine birim konu denge sağlanınca
ölçüm yapılmış olur.

sıvıların
kütlesi nasıl ölçülür

Boş kabın kütlesi ölçülür. Buna( dara ) denir.

Sıvı boş kaba konur.

Sıvı ile boş kap birlikte tartılır. Buna brüt kütle denir.Brüt
kütle hepsinin ağırlığıdır.

Brüt kütleden boş kabın kütlesi çıkarılır kalan ise net
kütledir.

Brüt Kütle = Net ağırlık + dara

gazların
kütlesi nasıl ölçülür

Sıvılar
gibi ölçülür.

Hacim

Düzgün
cisimlerin hacimleri

HACİM   =  
EN    X   BOY   
X    YÜKSEKLİK çarpılarak
bulunur.

Düzgün şekle sahip olamayan katıların hacimleri dereceli
silindirlerle ölçülür.

Dünyanın
şekli

Dünyamız üst kısmından biraz
basık, orta kısmına (ekvatora) doğru gidildikçe biraz şişkinleşir. Dünyamızın
kendine özgü yuvarlağa yakın bu şekline geoit denir.

Dünyamızın şeklinin yuvarlağa yakın olduğunu ispatlamak için;

Sürekli doğuya giden bir uçak
başaldığı yere geri döner.

Uzaktan bize yaklaşmakta olan
bir yelkenlinin önce yelkenleri sonra gövdesi en son da tamamı görünür, bu da
dünyanın şekli hakkında bize bilgi verir.

Ufuk
çizgisi

Deniz kıyısında oturup uzaklara
baktığımızda gökyüzü ile deniz birbirine çok yakın görünür, deniz ile
gökyüzünü ayıran ince çizgiye ufuk çizgisi adı verilir.

Dünyamızın
katmanları

1.    Hava küre (atmosfer)

2.    Taş küre ( yer kabuğu )

3.    Su küre

4.    Ateş küre ( mağma,manto )

5.    Ağır küre ( çekirdek )

gözlenebilir
katmanlar

Hava küre, su küre, taş küre
dünyanın gözlemlenebilir katmanlarıdır.

Hava
katmanı

(atmosfer)

ØHava kürenin içerisinde farklı yoğunluklarda gazlar bulunur.bu
gazların yoğunluğu en fazla olanı yere en yakın buluna gazdır.

%
78 oranında—————-azot

%
21 oranında—————oksijen

%
1 oranında——————su buharı, argon, karbondioksit ve diğer gazlar.

Ozon
tabakası

Bu katman güneşten gelen
zararlı ışınlardan bizi korur.

Bu tabakaya insanlar son zamanlarda çok zarar vermişlerdir.
Kullanılan sprey ve parfüm türü şeyler tabakayı iceltmiştir.

Ateş
küreyi saran katman

Taşküredir.

Taşküre

Yer kabuğu

Dağların denizlerin üzerinde
bulunduğu, insanların hayvanların ve bitkilerin yaşamını devam ettirdiği
küredir.

Kalınlığı 6-40 km arasındadır. Bu
kalınlık her yerde aynı değildir.

Deniz diplerinde ince,
karalarda özellikle dağlık arazilerde daha kalındırlar.

Yer kabuğunu inceleyen bilim
dalı jeoloji, yer kabuğunu
inceleyen bilim adamına da jeolog denir.

su
küre

Katmanlardan biri olan su küre yeryüzünün yaklaşık  ünü kaplar. Denizler göller akarsular ve yer altı kaynaklarından oluşur.

Çok büyük denizlere ya da denizlerin birleşmesi ile oluşan büyük
su kütlelerine okyanus denir.

Sıcaklığın düşük olduğu yerlerde su katı halde bulunur. Yani buz
şeklindedir.

Gözlenemeyen
katmanlar

Ağır
küre ve ateş küredir.

ateş
küre

Çekirdeğin üstünde yer kürenin altındaki katmandır. Manto diye
de adlandırılır.

Sıcak ve akışkan yapıdadır.

Kalınlığı yaklaşık olarak 2900km dir.

Ortalama sıcaklığı 2200 c dir. Sıcaklık çekirdeğe yakın yerlerde
artarken yer kabuğuna yakın
yerlerde azalır.

İçinde ki akışkan yapıya mağma da denir.

Mağmayı oluşturan maddeler sürekli hareket halindedir ve
akışkandırlar. Yeryüzünü yakın yerlerde lav
olarak dışarı çıkarlar.

ağır
küre  (çekirdek)

Dünyamızın merkezini oluşturan en iç katmandır.Dış ve iç
çekirdek olmak üzere iki kısımdan oluşur.Merkezde olduğu için diğer
katmanların ağırlığı burada büyük bir basınç oluşturur.Bu yüzden katı
haldedir.En sıcak katmandır.

Taş küre
ile diğer katmanların farkı

Taş küre diğer katmanlara göre ince, hafif kırılgan ve çok sıcak
olmayan bir katmandır.

kayaç

Yer kabuğunu oluşturan, yapısında türlü bileşim ve karışımların
bulunduğu taş ve kayalara kayaç denir.

Kayaçlar ne
olur

Kayaçların parçalanarak
küçülmüş haline taş denir.

Taşların parçalanmasıyla çakıllar meydana gelir.

Çakıllar ise parçalanarak kuma dönüşür.

maden

Ekonomik değeri olan ve doğada az olan maddelere maden denir. Altın, elmas gibi…

mıknatıs

Demir,nikel ve kobaltı kendine çeker

Kayaçlar
nerede kullanılır

ØGranit——bina yapımında, kurşun kalem ucunda kullanılır.

ØDemir, mika—-otomobil ve sanayi alanında

ØKaya tuzu—-tuz üretiminde

ØAlçı taşı—– tebeşir yapımında

ØKil—-porselen, fayans, tuğla, kiremit yapımında

ØSilisyum ve gümüş—- cam ve ayna yapımında kullanılır.

toprak

Yer kabuğunun en üst katmanına toprak denir.

Toprak
nasıl oluşur

*Kopan
kayaç parçalar zamanla ufalanır ve böylece toprak katmanını oluştururlar.

*Gece gündüz arasındaki
sıcaklık farkları

*Yağmur sularının kayaçlar
içine sızması ile oluşan genleşme ve büzüşmeler

*Seller ve akarsular kaya ve
taş parçasını sürükleyerek götürür. Birbirine çarparak ufalanmış olurlar.

*Şiddetli esen rüzgâr
tabiattaki taş ve kaya parçalarını birbirine çarpıştırarak ufalanmasına neden
olurlar.

*Bitki köklerinin kayalar
arasına girerek onları yarması ile kayalar parçalanır.

*Kayaların parçalanmasına etken olan bir
başka unsur da insandır

Kayaçların
dışında toprak oluşur mu?

Toprak, çeşitli bitki ve hayvan atıklarının çürüyüp ufalanan
kaya parçalarının arasına karışmasıyla da oluşur.

toprak
neden çok değerlidir?

ØTüm canlıların besin kaynağı bitkilerdir.

ØHayvanların yediği otlar, insanların yediği sebze ve meyveler
toprakta yetişir.

ØToprak olmazsa bitkiler de olmaz canlılar da olamazlar.

ØKıtlık başlar aç kalırız ve de yok olmaya başlarız

ØToprak birçok canlının da yaşam alanıdır.(solucan, böcek…)

Toprak
neden önemli

ØTabiatta toprağın oluşumu çok uzun sürede gerçekleşir. Bir avuç
toprak binlerce senede oluşur.

erozyon

Yeryüzündeki toprağın özellikle
sel suları ve rüzgârın etkisiyle sürüklenmesine erozyon denir.

Erozyon toprağın kuru olduğu ve
bitki örtüsünün olmadığı yerlerde görülür.Erozyona karşı alınabilecek en
önemli önlem ağaçlandırma yapmaktır.TEMA vakfı bu yüzden kurulmuştur.

Eğimli
tarla nasıl sürülmeli

Dikine
değil eğime paralel yatay sürülmelidir.

Kalıcı
çevre kirliliği

     
Naylon poşetler, pet
şişeler, kullanılmış piller hastane atıkları, yakılan kömür gibi maddeler
çevrede kalıcı kirliliğe neden olur.

atık

     
Kullandıktan sonra atılan
maddelere atık adı verilir.

Geri
dönüşüm

Geri dönüşüm ürünleri sanayide yeniden kullanılır hale
getirilmelidir. Bu sayede kağıtlar tekrar kullanılarak boş yere ağaçlar
kesilmemiş olur.

filtre

Hava kirliliğini önlemek için arabaların egzozlarına ve fabrika
bacalarına filtre takılmalıdır.

canlıların
ortak özellikleri

Þ    Büyürler ve gelişirler

Þ    Beslenirler

Þ    Hareket ederler

Þ    Solunum yaparlar

Þ    Boşaltım yaparlar

Þ    Uyartı
alır ve tepki verirler.

Þ    Çoğalırlar

büyüme

Yaşın,boyun
ve kilonun artması

gelişme

Yaşına göre
gerekli hareketleri ve işleri yapabilme

Bazı
çocuklar boy yaş ve kilo olarak büyük gözükseler de gelişmedikleri için kendi
basit işlerini bile yapamazlar.

Üretici ve
tüketici canlılar

Tüketici—–hayvanlar

Üretici——bitkiler

üreme

Memeliler—-doğurur

Sürüngenler
ve kuşlar—yumurtlar

Bitkiler—-tohumla

Mantarlar—-sporla  çoğalır.

Bitkilerde
hareket

Pasif
hareket yaparlar. Bitkilerin açması, güneşe doğru yönelmesi, köklerinin
topraktaki suya doğru uzaması pasif harekettir.

solunum

Memeliler,kuşlar ve sürüngenler–akciğer solunum

Böcekler——trake solunum

Solucan—deri solunum

Balıklar—solungaç

Kurbağalar
üç farklı solunum yaparlar

Kurbağalar küçük bir yavruyken solungaç solunum
yaparlar.Büyüdüklerinde akciğer solunum toprağın içinde kış uykusuna
yattıklarında deri solunum yaparlar.

boşaltım

Bitkiler
yaprakları ile terleme yaparak fazla suyu dışarı atarlar ve boşaltımı gerçekleştirirler.

Hayvanlar
ve insanların böbrekleri boşaltım organıdır.

Uyartı ve
tepki verme

Bitkiler
ve hayvanlar çevreden gelen uyarılara farklı şekilde tepki verirler.

Köpeğimiz
sesimizi duyunca yanımıza gelir

Kedi
fareyi görünce koşar Bazı
bitkiler çiçek ve yapraklarını güneş ışığına doğru çevirirler.

Uyuyan
canlılar

Evimizde
kullandığımız yumurta, fasulye, mercimek gibi varlıklar canlıdır.Uyuma gibi
bir halde bulunurlar.

penisilin

Penisilin
denen öldürücü ilaç peynir küfünden
yapılır.

Küçük
canlıların faydası

Sütün,
peynirin ve yoğurdun oluşmasında, ekmeğin mayalanması, üzüm suyunun sirke
olmasında, turşunun yapılmasında mikroskobik canlılar etkilidir.

Ayrıca ölen canlıları yiyerek onların temizlenmesine yardımcı
olurlar.

Küçük
canlıların zararı

Küçük canlılar insanların hasta
olmasına neden olur.

Gıdaların çürümesine ve
bozulmasına neden olur.

Besinlerin tadını ve rengini
değiştirirler.

Ekşitirler. Küflendirirler.

hayvanlar

Etçil

Otçul

Hem etçil hem otçul

çimlenme

Uyuyan varlıkların tohumların(fasulye,nohut, mercimek…) uygun
şartlarda ,koşullarda filizlenmesine ve büyümeye başlamasına çimlenme
denir.Çimlenme için tohum karanlık
bir ortamda nemli(ıslak) bir yerde
bulunmalıdır.

tahıl

Buğday,arpa ,yulaf,mısır gibi tohumlara denir.Türkiye de en çok
tahıl Konya ve çevresinde üretilir.

turunçgiller

mandalina ,portakal,limon,greyfurt trunçgildir.

Muz,kivi trunçgil değildir.

Fosil yakıt

Petrol,kömür

Fosil

Eskiden yaşamış canlıların toprak altında kalmasıyla
oluşur.Dinozor fosillerinin bulunması ile dinazorlar hakkında bilgiler
ediniriz.

fotosentez

Bitkilerin havadaki karbondioksidi alıp topraktan da su ve
mineralleri kökü yardımıyla çekerek güneş ışığı yardımıyla besin(elma
gibi)  ve oksijen üretmelerine
fotosentez denir.