BOŞALTIM SİSTEMİ :
1- Boşaltım Sistemi :
Canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmek için dışarıdan aldıkları besin
içerikleri, vücutta enerji üretimi için, yapım ve onarım için ve düzenleyici
olarak kullanılır. Besin içeriklerinin hücrelerde yaşamsal faaliyetlerde
kullanılması (besin maddelerinin hücrelerde parçalanması) sonucu oluşan su,
madensel tuzlar, karbondioksit gazı, amonyak, üre, ürik asit gibi zararlı ve
atık maddelerin vücut dışına atılmasına boşaltım denir. Boşaltım olayını
gerçekleştiren sisteme boşaltım sistemi denir. Boşaltım olayında, hücrelerde
oluşan zararlı atık maddeler, vücuda dışarıdan alınarak kana karışan zararlı
maddeler ve vücudun ihtiyacından fazla alınan yararlı maddeler dışarıya atılır.
İnsanlarda boşaltım sistemini oluşturan organlar; böbrekler, idrar (sidik)
borusu (kanalı) (üreter), idrar (sidik) torbası (kesesi) ve üretradır.
İnsanlarda deri, akciğerler ve kalın bağırsak ta boşaltım yapan diğer
organlardır. Ayrıca karaciğer de boşaltıma yardımcı organdır.
İnsanlarda boşaltım sistemi, solunum ve dolaşım sistemleri ile birlikte
çalışır.
SORU : 1- Nefron nedir?
2- Diyaliz nedir?
3- Vücut, besin içeriklerini ne için kullanır? (Enerji üretimi, yapım, onarım
ve düzenleyici olarak kullanır).
3- Besin içerikleri vücutta kullanıldıktan sonra ne olur? (Atık maddeler
oluşur).
2- Boşaltım Sistemi Organları ve Görevleri :
İnsanlarda boşaltım sistemi; böbrekler, idrar (sidik) borusu (kanalı) (üreter)
ve idrar (sidik) torbası (kesesi) ve üretradan oluşur.
a) Böbrekler :
Böbrekler, vücutta yaşamsal faaliyetler sonucu oluşan su, üre, ürik asit ve
madensel tuzlardan oluşan atık maddelerin kandan süzülerek idrar şeklinde vücut
dışına atılmasını sağlar. Yani insanlarda boşaltım olayını gerçekleştiren organ
böbreklerdir.
Böbrekler karın boşluğunun arkasında ve bel hizasında, bel omurlarının
(omurganın) iki yanında biri sağda biri solda olmak üzere iki tane olan ve kuru
fasulyeye benzeyen (
uzunluğundaki) koyu kırmızı renkli organlardır. Böbreklerin çukur olan orta
kısımları birbirine dönüktür. (Böbrekler, eller bele konduğunda, belin
arkasında başparmakların geldiği yerlerde bulunur).
Böbreklerin üst kısımlarında hormon salgılayan böbrek üstü bezleri bulunur.
Böbreklerin etrafında kalın yağ tabakası bulunur. Bu yağ tabakası böbrekleri dış
etkilere karşı korur. Böbreğin en dışında yer alan saydam, ince ve dayanıklı
olan yapıya da böbrek zarı denir.
Böbreklerin birbirine bakan kısımları çukur olup, bu kısımlara göbek denir.
Böbreklerin çukur olan orta kısımlarına böbrek atardamarı, böbrek toplardamarı
ve idrar borusu bağlıdır. (Aorttan ayrılarak, süzülecek kanı böbreğe getiren
böbrek atardamarı göbeğe girer; böbrekten kan götüren böbrek toplardamarı ve
idrar kanalı göbekten çıkar).
Böbrekler, kabuk bölgesi, öz bölgesi ve havuzcuk olmak üzere üç kısımdan
oluşur.
1- Kabuk Bölgesi (Korteks) :
Böbrek zarının hemen altında yer alan, toplu iğne başı görünümündeki kırmız
renkli taneciklerden oluşan kısımdır. Kabuk bölgesine böbrek atardamarı
bağlıdır. Böbrek atardamarı ile gelen kandaki su, üre, ürik asit ve madensel
tuzlar gibi zararlı ve atık maddelerin süzüldüğü yerdir.
Kabuk bölgesinde, kandaki atık maddeleri süzen taneciklere (kısma) süzücü
cisimcik veya nefron (malpighi tanecikleri) denir. Nefronlar, böbreğin en küçük
görev birimidir. (Her böbrekte yaklaşık 1 milyon nefron vardır).
2- Öz (Medulla) Bölgesi :
Kabuk bölgesindeki nefronlar tarafından kandan süzülen su, üre, ürik asit ve
madensel tuzlar gibi zararlı ve atık maddelerin yani süzüntünün yani idrarın
havuzcuğa taşındığı yerdir. Atık maddeler yani idrar, öz bölgesindeki idrar
kanalcıklarından geçerek havuzcuğa taşınırlar.
Öz bölgesine böbrek toplardamarı bağlıdır. Süzülen ve temizlenen kan, böbrek
toplardamarı ile alınarak böbreklerden uzaklaştırılır.
3- Havuzcuk (Pelvis) Bölgesi :
Böbreğin ortasında bulunan ve kandan süzülen su, üre, ürik asit ve madensel
tuzlardan oluşan idrarın böbreklerde toplandığı yerdir. Havuzcuğa, idrar borusu
(kanalı) bağlıdır. (Sağlam bağ dokudan yapılmıştır).
b) Üreter (İdrar (Sidik) Borusu (Kanalı)) :
Böbreğin havuzcuk kısmına bağlı olan ve havuzcukta toplanan idrarı, idrar
torbasına (kesesine) taşıyan 22 –
cm
c) İdrar (Sidik) Torbası (Kesesi) (Mesane) :
Üreter (idrar borusu) ile böbreklerden gelen idrarın vücutta toplandığı yerdir.
İdrar torbası kuvvetli kaslardan yapılmıştır ve gerektiğinde genişleyerek
idrarı bir süre depolar. İdrar torbasında depolanan idrar, buraya bağlı olan
idrar yolundan (üretradan) ile vücut dışına atılır.
3- Boşaltım Yapan Diğer Organlar :
İnsanlarda akciğerler, deri ve karaciğer boşaltım yapan diğer organlardır.
a) Akciğerler :
Hücrelerde solunum olayı sonucu oluşan karbondioksit gazını ve su buharını,
soluk verme yoluyla vücut dışına atarak boşaltım yapar.
b) Deri :
Vücutta fazla olan su ve madensel tuzları terleme yoluyla vücut dışına atarak
boşaltım yapar. Ayrıca terleme yoluyla (dışarı atılan su molekülleri, ısı
moleküllerini taşır) vücudun ısı dengesi sağlanmış olur.
c) Karaciğer :
Hücrelerde solunum olayında bazı besinler (proteinler) parçalandığında amonyak
denilen ve çok zehirli olan bir sıvı oluşur. Karaciğer, çok zehirli olan
amonyağı, daha az zehirli olan üre ve ürik aside çevirerek boşaltıma yardımcı
olur.
Karaciğer, yaşlanmış alyuvarlar hücrelerini parçalar ve oluşan atıklarını safra
sıvısı ile bağırsaklara göndererek boşaltım yapar.
d) Kalın Bağırsak :
Kalın bağırsak, ince bağırsaktan kana geçemeyen besinler ile su, madensel
tuzlar (mineraller), besin atıkları ile safra sıvısının bir süre depolanmasını
ve sindirim sisteminin son bölümü olan anüse iletilip anüsten de dışkı yoluyla
vücut dışına atılmasını sağlar.
NOT : 1- Atık maddeleri vücuttan uzaklaştıran organlar;
• Böbrekler
• Akciğerler
• Deri
• Kalın bağırsak
• Karaciğer (Boşaltım yapmaz).
SORU : 1- Vücudumuzdaki atık maddeleri uzaklaştıran organlar hangileridir?
4- İnsanda Boşaltım Olayının Gerçekleşmesi :
Hücrelerde yaşamsal faaliyetler sonucu oluşan su, madensel tuzlar,
karbondioksit gazı ve amonyak kana verilir ve toplardamarlar ile kalbe
getirilir.
Kalbe gelen kirli kan önce akciğer atardamarı ile akciğerler gönderilir ve
içindeki karbondioksit gazı solunum sisteminden soluk verme yoluyla vücut
dışına atılır. Temizlenen kan akciğer toplardamarı ile kalbe geri gelir. Kalbe
gelen kan aort atardamarı ile vücuda pompalanır. Vücuda pompalanan kan,
karaciğere gelir ve kandaki amonyak, üre ve ürik aside çevrilir. Kan daha sonra
böbrek atardamarı ile böbreklere gelir. (Böbrek atardamarı, aorttan ayrılan
damarlardan biridir.)
Böbreklere gelen kirli kandaki su, üre, ürik asit ve madensel tuzlar, kabuk
bölgesindeki nefronlar tarafından süzülür. Süzülen ve temizlenen kan, böbrek
toplardamarı ile böbreklerden uzaklaştırılır. (Böbreğe gelen kan oksijen
yönünden, böbrek toplardamarı ile böbreklerden giden kan karbondioksit yönünden
zengindir. Böbrek toplardamarı, alt ana toplardamara bağlanır).
Kabuk bölgesindeki nefronlar tarafından süzülen su, üre, ürik asit ve madensel
tuzlardan oluşan süzüntü yani idrar, öz bölgesindeki idrar kanalcıklarından
geçerek havuzcukta toplanır. Havuzcuktaki idrar, idrar borusu ile idrar
torbasına taşınır ve idrar torbasından da idrar yoluyla vücut dışına atılır.
(Süzüntüdeki suyun büyük bir bölümü, glikoz ve diğer besin maddeleri öz
bölgesindeki toplama kanalcıkları tarafından emilerek tekrar kana geçer. Bu
olaya geri emilim denir. Böylece yararlı maddelerin vücut dışına atılması
engellenmiş olur. Süzüntüdeki su ve besinler emildikten sonra havuzcukta kalan
sıvıya idrar denir).
SORU : 1- Böbrek yetmezliği hastaların günlük yaşantısını nasıl etkiler?
2- Diyaliz cihazı, böbrek yetmezliği hastalarının tedavisinde nasıl kullanılır?
(Böbreklerin görevini yerine getirir ve kandaki idrarı süzer).
3- Böbrek nakli, böbrek hastalarının hayatı açısından nasıl bir öneme sahiptir?
(Böbrek yetmezliği hastalığının kesin tedavisi olduğu için diyaliz makinesine
bağlanmaya ihtiyaç duymazlar).
4- Böbrek yetmezliği hastaları için teknolojik gelişmelere bağlı olarak başka
hangi tedavi yöntemleri vardır?
5- Ülkemizde böbrek nakli ihtiyacı karşılanabiliyor mu?
6- Hastalara böbrek nakli nasıl yapılır?
7- Boşaltım sistemi ile ilgili hastalıklarda hangi teknolojik gelişmeler
kullanılır?
5- Boşaltım Sisteminde (Böbreklerde) Görülen
Hastalıklar :
Boşaltım sisteminde; böbrek iltihabı, böbrek taşı, böbrek yetmezliği, idrar
torbası ve idrar yolu iltihabı, nefrit, üremi, albümin, sistit, şeker hastalığı
ve yüksek tansiyona bağlı olan böbrek rahatsızlıkları görülür.
a) Böbrek İltihapları :
Böbreğin öz bölgesinde veya havuzcuğunda görülür. İdrar tutamama, bel ağrısı,
halsizlik, üşüme, ateşlenme gibi belirtileri vardır.
b) Böbrek Taşları :
İdrardaki madensel tuzların (kalsiyum tuzları, D vitamini ve azotlu
bileşiklerin), idrar kanalcıklarında veya havuzcukta veya idrar borusunda
birikmesi ile oluşur. Erkeklerde daha fazla ortaya çıkar. Sancı ve idrarda kan
görülmesi gibi belirtileri vardır. (Taş oluşumunun önlenmesi için günde
yeterince su içilmeli, süt ve süt ürünlerinin aşırı tüketiminden uzak
durulmalıdır.)
Böbrek taşlarının tedavi yöntemlerinden biri taş kırmadır. Bunun için yüksek
enerjili (ultrasonik) ses dalgaları kullanılır ve ses dalgaları cilde ve
böbreklere zarar vermeden taşları kırabilir. Kırılan taşlar idrarla dışarı
atılır. Büyük ve kırılamayan taşlar ise ameliyatla alınabilir.
c) Böbrek Yetmezliği :
Böbreklerin tamamen veya kısmen (%80) görevini yerine getirememesi
hastalığıdır. Bu hastalığı taşıyan insanların kanındaki su, üre, ürik asit ve
madensel tuzları temizlenmesi için DİYALİZ makinesine bağlanması veya böbrek
naklini yapılması gerekir.
Diyaliz makinesi, idrarla atılamayan su, üre, ürik asit ve madensel tuzların
kandan süzülerek kanın temizlenmesini sağlar. Bu yöntem, kalıcı tedavi
sağlamaz. Kalıcı tedavi için böbrek naklinin yapılması gerekir.
Organ nakli, canlı bir kişinin bir böbreğini (sağlıklı bir kişi tek böbrekle de
yaşayabilir ) ya da yeni ölmüş ama organları hala canlı birinin böbreğini
alarak yapılabilir.
d) Nefrit :
Nefronların iltihaplanması hastalığıdır. Yüz, göz ve ayak bileklerinde şişme
gibi belirtileri vardır. Bulaşıcı hastalıklar sonucu oluşur.
e) Üremi :
Böbrek yetmezliği sonucu idrarla atılması gereken zararlı ve atık maddelerin
atılamayıp kanda (vücutta) birikmesi sonucu ortaya çıkan hastalıktır.
f) Albümin :
Nefronların görevini yapamaması sonucu, proteinli maddelerin idrara geçmesidir.
g) Sistit :
Üreme organları veya kan yoluyla gelen mikropların, idrar yollarında
oluşturduğu yanmadır.
SORU : 1- Boşaltım sisteminin sağlığının korunması için neler yapılmalıdır?
2- Hastalanıldığında niçin idrar tahlili istenir?
6- Boşaltım Sisteminin Sağlığı ve Korunması :
1- Yeterli miktarda sıvı alınmalıdır. (Böbreklerin rahat çalışması için bol
sıvıya ihtiyacı vardır. Alınan sıvı miktarı sıcak ve kuru havalarda
arttırılmalıdır. Günlük en az
litre
2- İdrar uzun süre tutulmamalıdır. (Böbrek taşları oluşabilir).
3- Böbrekler ve idrar yolları soğuktan korunmalıdır. (Böbrek sağlığı için).
4- Aşırı acı ve baharatlı yiyecekler yenilmemelidir.
5- Düzenli banyo yapılmalıdır. (Derideki gözeneklerin açılması için).
6- İçilen su ve yenilen besinler temiz olmalıdır.
7- Böbrek iltihabı rahatsızlıklarında tedavi yarıda kesilmemeli ve ilaçlar
zamanında alınmalıdır.
8- Diş çürükleri ve boğaz iltihabı hemen tedavi ettirilmelidir. (Çürük veya
iltihaba yol açan mikroorganizmalar, kalıcı böbrek rahatsızlıklarına yol
açabilir.)
9- Kişisel temizliğe dikkat edilmelidir.
NOT : 1- Boşaltım sistemi, solunum ve dolaşım sistemleri ile birlikte çalışır.
2- İdrarda safra sıvısı olduğu için idrar sarı renklidir.
3- Kandan süzülen idrarda glikoz (şeker) varsa bu kişi şeker hastasıdır.
4- Bel soğukluğu ve AİDS, cinsel yolla veya kan yoluyla bulaşan bulaşıcı
hastalıklardır ve bu hastalıklar böbreklerin çalışmasını engellerler.
5- Böbreklerin en küçük görev birimi nefronlardır. Nefronlar, süzme ve geri
emilme yoluyla çalışırlar.
6- • Her böbrekte yaklaşık 1 milyon tane nefron bulunur.
• Vücutta her 1 dakikada kanın 1 litresi böbreklerden geçer. Günde ortalama
tarafından süzülür.
• Böbrekler her 10 – 20 dakikada bir vücuttaki kanın tamamının süzülmesini
sağlar. Bu işlem günde 100 – 150 kez tekrarlanır.
• Böbreklerde süzülen kanın %98–99’u geri emilerek böbreklerden uzaklaştırılır.
• Günde ortalama 1,5 –
litre
• İdrar kesesi, yetişkin insanlarda 600–700 mlt kadar, çocuklarda ise 500 mlt
kadar idrar tutabilir. Çocuklarda idrar kesesinin ¼ ü dolunca çocuk idrar yapma
ihtiyacı duyar.
7- Kalın bağırsak, boşaltım sistemi organı değildir, sindirim sistemi
organıdır.
8- Böbrek atardamarı → Oksijeni bol, taşıdığı kanda zehirli
atıklar fazla.
Böbrek toplardamarı → Karbondioksiti bol, taşıdığı kan zararlı
maddelerden arındırılmış.
9- Bir nefronun yapısı üç kısımdan oluşur:
1- Glomerül : Kılcal damarların oluşturduğu yumaktır.
2- Bowman Kapsülü : Kılcal damar yumağının ( glomerül’ün )
çevresini saran zarsı yapıdır.
3- Boşaltım Kanalcıkları : Bowman kapsülünün devamıdır.
Kanalcıklar kıvrımlı olup, yer yer ‘U’ görünümü alırlar.(U kısım kabuk bölgesinde
değildir, öz bölgesine sarkmıştır.) Boşaltım kanalcıkları, böbreğin ortasına
açılan toplama kanallarına uzanırlar.
10- Öz bölgesinde taban kısmı kabuk bölgesine, tepe kısmı havuzcuğa bakan,
piramit şeklinde yapılar vardır. Bunlara malpighi piramitleri denir. Bu
piramitler idrar toplama kanallarından oluşur. Ayrıca boşaltım kanalcıklarının
U kısmı da öz bölgesindedir.
Öz bölgesi süzülen sıvıdaki faydalı maddelerin geri emildiği yerdir.
11- İdrarın oluşması ve vücuttan atılması :
• Kan, böbrek atardamarları yoluyla böbreklere gelir ve nefronlarda süzülür.
• Kan içindeki yararlı maddeler, süzülme sırasında nefronlarda emilir (geri
emilim) ve tekrar kana geçer.
• Süzülerek temizlenen bu kan, böbrek toplardamarı ile böbreklerden çıkar.
• Süzülmeden sonra kalan tuzun ve suyun fazlası ile üre idrarı oluşturur.
• Oluşan idrar, üreterde ve idrar kesesinde toplanır.
• İdrar üretra ile vücuttan dışarı atılır.
12- Boşaltım sistemi hastalıklarını inceleyen bilim dalına nefroloji denir.
1- Ülkemizde böbrek nakli ihtiyacı karşılanabiliyor mu?
Ülkemizde yaklaşık 30 bin kronik böbrek yetmezliği hastası, haftanın üç günü
diyaliz cihazına bağlı olarak “böbrek nakli olabilmek umuduyla’ hayatını
sürdürmeye çalışmaktadır. Ancak bu hastaların yılda sadece 600’ü bu imkânı elde
edebiliyor. Ülkemizde bugüne kadar toplam 4800 böbrek nakli yapılmıştır.
Yeterli sayıda organ bağışı yapılmadığından böbrek nakli ihtiyacı
karşılanamamaktadır.
2- Hastalar böbrek nakli nasıl yapılıyor?
Yaşayan bir insanın böbreklerinden birinin nakil ihtiyacı olan bir başkasına
ameliyatla nakledilmesi şeklinde yapılır. Ayrıca beyin ölümü geçekleşmiş
bağışçının böbreğinin alınarak ihtiyacı olan bir kişiye verilmesi yoluyla da
gerçekleşir.
Boşaltım Sistemimiz Konu Anlatımı ile ilgili aramalar
boşaltım sistemi konu anlatımı 5. sınıf
boşaltım sistemi konu anlatımı 7. sınıf
boşaltım sistemi konu anlatımı 7. sınıf video
boşaltım sistemi konu anlatımı fem
boşaltım sistemi konu anlatımı teknofem
boşaltım sistemi konu anlatımı ekol hoca
boşaltım sistemi konu anlatımı pdf
boşaltım sistemi organları ve görevleri
