SIFAT(ÖN AD)
Adları niteleyen veya belirten sözcüklere
‘’sıfat’’ denir. Sıfatların başlıca özellikleri şunlardır;
1-Sıfattan sonra mutlaka ad gelir;
sıfat adı niteler veya belirtir.
2-Sıfat daima tekildir; çoğul eki
almaz; alırsa adlaşır.
3-Sıfat, durum eklerini, iyelik
eklerini almaz; alırsa adlaşır.
4- Sıfat niteliği veya belirttiği ad
ile sıfat tamlaması kurar.
(SIFAT+İSİM=SIFAT TAMLAMASI)
5-Sıfatları, soyut anlamlı
sözcüklerdir.
NİTELEME
SIFATLARI
Varlıkların durumlarını, renklerini,
biçimlerini, kısaca nasıl olduklarını gösteren sıfatlardır.
1-Varlıkları
renk bakımından niteler.
Pembe
hayaller, beyaz bulutlar, yeşil gözler…
2-Varlıkları
biçim bakımından niteler.
Dar
sokaklar, kısa boy, uzun çizgi…
3-Varlıkları
durum bakımından niteler.
Kahraman
arkadaşlar, çalışkan öğrenci, akıllı insanlar…
UYARI:
Cümle
içinde niteleme sıfatını bulmak
için isme’’nasıl?’’ sorusu sorulur.
‘’Çalışkan
çocukları severim.
=nasıl
çocukları? =çalışkan =niteleme sıfatı
UYARI:
Pekiştirme, küçültme ve unvan(san) sıfatları da niteleme sıfatı sayılır.
Upuzun
boy, sapasağlam çocuk, sarı sarı saçlar, güçlü kuvvetli adam…
İrice
ağaç, azıcık para, ekşimsi elma, sarımtırak limon…
Bayan
Şevval, Deli İbrahim, Baltacı Mehmet Paşa, Bayan Ayşe…
UYARI: Niteleme
sıfatları ad tamlamalarında da niteleme görevi yapabilir.
Taze
tavuk eti, eski dolap kapağı, değerli taşlar koleksiyonu, ağır silahlar deposu…
PEKİŞTİRME SIFATLARI
Anlamca güçlendirilmiş niteleme sıfatlarına
‘’pekiştirme sıfatı’’ denir. Pekiştirme sıfatları şöyle gerçekleşir.
A-
Niteleme sıfatının başına ‘’m,p,r,s’’ getirilerek.
Beyaz
çamaşır= bembeyaz çamaşır
Uzun
boy= upuzun boy
B-
Bazı pekiştirmeler –a veya –e seslerinden
birinin veya –ıl hecesinin
girdiği görülür.
Yalnız
adam= yap-a yalnız adam
Sağlam
ev= sap-a sağlam ev
çıplak
çocuk=çır-ıl çıplak çocuk
C- Aynı sözcüğün tekrar edilmesi ile
pekiştirilen sıfatlar:
Türlü
türlü yiyecekler
Uzun
uzun kavaklar
D- Yakın anlamlı sözcüklerin
kullanılması ile pekiştirme:
Kırık
dökük eşya
Doğru
dürüst sözler
E- ‘’Mİ’’ soru edatı ile yapılanlar:
Temiz
mi temiz insan
Sulu
mu sulu Diyarbakır karpuzu
F- Anlamlı-anlamsız sözcüklerin
tekrarı:
Eğri
büğrü yol
Yorgun
argın söz
G-Anlamsız-anlamsız sözcüklerin tekrarı:
Ivır
zıvır sözler
Süklüm
püklüm insanlar
Ğ- Karşıt anlamlı sözcüklerin tekrarı:
İrili
ufaklı yollar
UYARI:
Pekiştirmeler ve ikilemeler, eylem ya da
eylemsileri nitelerse belirteç (zarf)
olur.
Başından
geçenleri uzun uzun anlattı.
Niteleme
sıfatlarının sonuna ‘’-cık,-ce, –imsi,
-imtırak eklerinden birisinin
getirilmesiyle oluşur.
-ca
(-ce):
Güzelce
kız
Yüksekçe
tepe
Büyükçe
oda
-cık
(-cık…):
Ufacık
el
İncecik
bel
Azıcık
para
-()msi:
Yeşilimsi
kumaş
Ekşimsi
elma
-()mtırak:
Kızılımtırak
hava
Acımtırak
biber
SAN(UNVAN)
SIFATLARI
Kişilerin rütbe, derece, görev, sosyal
durumlarını bildiren, saygı ve tanıtma
anlamlı sözcüklerdir. Bunlar da bir çeşit niteleme sıfatı kabul edilir.
Addan önce, sonra, hem önce hem sonra
gelebilir.
Öğretmen
İbrahim Bey, Sayın Azize Toy, Şevval
Hanım…
UYARI:
Özel adla birlikte kullanılan son sıfatları büyük harfle yazılır.
BELİRTME
SIFATLARI
1-İŞARET SIFATLARI:
Varlıkları işaret yoluyla belirten sıfatlardır. Başlıca şunlardır:
(bu,
şu, o, öteki, beriki, öte, beri, karşı,
karşıki, karşıdaki…)
Bu
adamı çok iyi tanırım.
(Bunu
çok iyi tanırım)=ZAMİR
En
çok şu elbiseyi beğendim.
(En
çok şunu beğendim.)=ZAMİR
UYARI:
böyle, şöyle, öyle sözcükleri de işaret
sıfatıdır.
Böyle
düşünceler, şöyle kitaplar, öyle insanlar…
UYARI:
’’İşte’’ sözcüğü, işaret sıfatı olarak görev yapar. Bu sözcük tek başına ya da başka sıfatlarla
birlikte kullanılabilir.
Çocukluğum
işte bu evde geçti.
İşte
hendek,
işte deve.
NOT: ‘’İşte’’ sözcüğü
durum zarfı olarak da kullanılabilir.
İşte
otobüs de geldi.
SAYI SIFATLARI
Varlıkları sayı yoluyla belirten
sıfatlardır.
A-ASIL SAYI SIFATLARI(TAMSAYILAR)
Üç
kişi, yüz bin asker, 35 öğrenci
B-KESİR SAYI SIFATLARI(Ondalık
ve bayağı)
%25
faiz, çeyrek ekmek , yarım elma
C-SIRA SAYI SIFATLARI(-ncı
eki)
Birinci
sıra , 5.cadde, ilk soru, xxI. Yüzyıl…
D-ÜLEŞTİRME SAYI SIFATLARI(-ER)
Dörder
ekmek, birer portakal…
E-TOPLULUK SAYI SIFATLARI(-iz,-li,-lik)
İkiz
bebekler, milyarlık evler,ikili görüş…
F-BELGİSİZ SAYI SIFATLARI(sayıda
belirsizlik)
On-on
beş milyon lira, birkaç yüz öğrenci…
UYARI: ‘’bir’’ sözcüğü
yerine göre sayı, yerine göre belgisiz sıfat olur.
1-
Maçın başlamasına bir dakika kaldı.(asal sayı sıfatı)
2-Bir
gün sen de adam olursun!(belgisiz sayı
sıfatı)
BELGİSİZ
SIFATLAR
Varlıkları tam olarak değil de aşağı
yukarı, belli belirsiz gösteren sözcüklerdir.
Birkaç
öğrenci/bütün insanlar/her çocuk/az para/ çok iş/falan adam/birtakım
kitaplar/herhangi bir kişi…
UYARI:
‘’her, birkaç, hiçbir, herhangi bir, biraz…’’ belgisiz sözcüklerinden sonra
gelen adlar, çoğul eki alamaz.
Her
çocuk ayrı bir dünyadır.
Birkaç
adam buraya doğru geliyor.
UYARI:
‘’bütün, kimi, bazı’’ belgisizlik bildiren sözcüklerden sonra gelen adlar, yerine göre çoğul da alabilir.
Bütün
ağaçlar çiçek açtı.
Bütün
sınıf geziye gittik.
UYARI:
‘’birtakım’’ belgisiz sıfatın belirttiği ad çoğul olur.
Birtakım
insanlara sorumluluk verilmez.
UYARI:’’ bir ‘’ sözcüğü herhangi
bir anlamını veriyorsa belgisiz
sıfat, ‘’tek’’ anlamını veriyorsa sayı sıfatıdır.
Günlerden
bir gün köye otobüs gelmişti.
Çocuk
bir yaşına girdi.
SORU SIFATLARI
Varlıkların durumlarını, yerlerini,
sayılarını, soru yoluyla belirten sıfatlardır.
Nasıl
ayakkabı
seversin?
Ne
işte
çalışıyorsun?
Hangi
derste
gürültü oluyor?
Kaçar
lira
aldınız?
Hangi
öğrenci
dersi dinliyor?
Kaçıncı
katta
oturuyorsunuz?
Kaç
kilo
şeker aldın?
Kaçta kaç hisse ?
UYARI:
‘’ne’’ soru sözcüğü soru sıfatının yanı sıra
cümleye olumsuzluk anlamı da katar.
Ne
çare(çaresiz)/Ne fayda (faydasız)/Ne hakkın var(hakkın yok)
UYARI:
‘’soru sözcükleri cümledeki kullanımına
göre türlere ayrılır.
1-Ne
işte çalışıyorsun?=SIFAT
2-Ne
bakıyorsun?=ZARF
3-Dolapta
ne var?=ZAMİR
UYARI:
Soru sözcükleri adın yerine geçtiğinde
zamirleşir.
Hangi
okulda okuyorsun?
(Hangisinde
okuyorsun?)
ADLAŞMIŞ SIFAT
Niteleme sıfatlarıyla ya da sayı
sıfatlarıyla kurulan sıfat tamlamalarında
tamlanan ad düşerse sıfat, adlaşır. Bu durumda addaki ekler, sıfata geçer.
İhtiyar
adam yere düştü.
((İhtiyar
adam yere düştü.)
İyi
insanlar her yerde sevilir.
(iyiler
her yerde sevilir.)
Üçüncü
güzele ödülü verildi.
(Üçüncüye
ödülü verildi.)
Hasta
çocuğu odasına taşıdılar.
(hastayı
odasına taşıdılar)
Kırık
koltuğu ver, sağlamını al.
Gençler
kaza yerine koştular.
Düşkünlere
yardım etmeliyiz.
UYARI:
Adlaşmış sıfatlar, cümlede addan önce
gelirse bir sıfat tamlaması gibi algılanabilir. Bu durumda sıfattan sonra virgül getirilmelidir.
Hasta,
annesini kapıda karşıladı.
Küçük,
çalılıkların arkasına saklandı.
Yaralı,
polise her şeyi anlattı.
SIFAT
TAMLAMALARI
1-Bir
sıfat tamlamasında art arda birkaç sıfat gelebilir. Sıfatlar ayrı, türdense
önce belirtme sıfatı sonra niteleme sıfatı gelir.
Bir
solgun aşk
2-
Eğer belirtme sıfatının anlamını vurgulamak istiyorsak, belirtme sıfatını ada
yaklaştırabiliriz.
Solgun
bir aşk
3-
Niteleme sıfatı birkaç tane ise, o zaman niteleme sıfatları önce gelir.
Solgun,
acı bir ifade
4-
Sıfat tamlamaları da belirtili ad tamlamalarında tamlayan olur.
Güzel
kıyılar-ın esintileri
5-
Tamlayanı birden çok sıfattan oluşanlar:
Uzun
boylu, yakışıklı, çalışkan, bir çocuk
6-
Tamlananı birden çok addan oluşanlar:
Bilgili,
çalışkan, iyi niyetli doktorlar
YAPILARINA GÖRE SIFATLAR
1-BASİT
SIFATLAR: Hiçbir yapım eki almamış, kök halindeki sıfatlardır.
Kara
adamlar/iri karpuz/kırmızı düğme
2-TÜREMİŞ
SIFATLAR: Yapım eki almamış, bileşik olmayan sıfatlardır.
Yeşil-li
kazak
Çal-ar
saat
Yan-ık
ekmek
Can-dan
dost
BİLEŞİK SIFATLAR
Birden fazla sözcüğün birleşip
kaynaşmasından ya da tek sıfat gibi birlikte kullanılmasından oluşur.
1-İki
sözcüğün biçimce ve anlamca kaynaşmasından oluşan sıfatlardır.
Açıkgöz
çocuk/birkaç kişi
uluslararası
konferans/dikbaşlı çocuk…
2-
Sıfat tamlamalarının sonuna ‘’-lı’’ eki getirilerek bileşik sıfat oluşabilir.
Kırmızı
elbise+likız
Üç
çocuk+lu aile
3-
Sıfat tamlamalarında sıfatla adın yeri değiştirilip, ada iyelik
eki ‘’-ı’’ getirilerek …
Yıkık
duvar=duvar+ı yıkık ev
İri
göde=gövde+(s)+i iri ağaç
4-
Sıfat tamlamalarına ‘’-lık, -sız’’ ekleri getirilerek oluşturulabilir.
Yarım
saat+lik iş
Beş
para+sız adam
5-
Sıfat fiillerden önce, iyelik eki almış adlar gelince oluşabilir.
Yaka+(s)+ı açılmadık söz
Göz+ü
dönmüş kişi
6-
Belirtili ya da belirtisiz ad tamlaması şeklinde olanlar:
Dayımın
kızı Şevval
Deli
saçması sözler
7-
İkileme biçiminde olanlar:
Sıra
sıra evler
Sağlı
sollu dükkanlar
UYARI:
1-
Sıfat fiiller (ortaçlar) sıfat görevli sözcükler olduğundan bunlarla da sıfat tamlaması kurulabilir.
Görülmemiş
kış
Gelecek
hafta
Beklenen
gün
2-
Tamlayanı birden çok sıfat, tamlananı birden çok addan oluşan tamlamalarda
araya bağlaç girebilir.
Yorgun
ama mutlu insanlar
Kahraman
subaylarımız ve askerlerimiz
