6. Sınıf Sosyal Bilgiler 3. İpek Yolunda Türkler Konu Anlatımı – Ders Özeti

3.ÜNİTE: İPEKYOLUNDA TÜRKLER

            Orta Asya’dan Göçlerin Nedenleri:

   Nüfusun
artması ve otlakların azalması

   Salgın
hastalıklar

   İklimin
kurak olması, kışın şiddetli geçmesi

   Komşu
devletlerin saldırıları ve kendi aralarındaki mücadeleler

            ASYA HUN DEVLETİ (M.Ö 220-MS 300)

     
Tarihte bilinen ilk Türk devletidir.

     
Teoman tarafından kurulmuştur.

     
Teoman Türk boylarını tek bir yönetim
altında toplamıştır.

     
Teoman döneminde Çinliler Türk akınlarını
önlemek için Çin
Seddi’ni yaptırdılar.

     
Devlet en parlak dönemini Metehan
döneminde yaşamıştır.

     
Mete günümüz ordusunda kullanılan onlu sistemi
(10’lu Sistem) kurdu.

     
Oğuz Kağan destanındaki Oğuz’un Metehan
olduğu sanılmaktadır.

            Kavimler Göçü (375): Balamir komutasındaki kuzey Hunlarının
Ostrogot, Vizigot, Vandallar gibi toplulukları önlerine katarak Avrupa içlerine
yaptıkları göçe Kavimler Göçü denir.

            Kavimler Göçü’nün Sonuçları:

     
Avrupa’nın etnik yapısı değişmiş ve bugünkü
Avrupa milletlerinin temeli atılmıştır.

     
Roma İmparatorluğu doğu ve batı olarak
ikiye ayrıldı, bir süre sonra Batı Roma yıkılmıştır.

     
İlk çağ bitmiş, Orta Çağ başlamıştır.

     
Avrupa’da Hristiyanlık hızla yayılmıştır,
kilise güçlenmiştir.

     
Avrupa Hun devleti kuruldu.

     
Feodalite (Derebeylik) dönemi başladı.

            Feodalite (Derebeylik): Zengin toprak sahibi
kişilerin oluşturduğu, toprakta çalışan köylüler toprakla birlikte alınıp satıldığı
sistemdir.

            GÖKTÜRK DEVLETİ (552-745):

   Tarihte
Türk adıyla
kurulan ilk Türk devletidir.

   Bumin
Kağan tarafından kurulmuştur.

   630
yılında yıkıldı, 681 yılında Kutluk Kağan 2. Göktürk Devleti’ni kurdu.

   Hükümdar
Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk adına Orhun Yazıt (kitabe)’ları dikildi.

   Orhun Yazıtları
Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleridir.

   Orhun Yazıtları
38 harften oluşur, Orhun alfabesi ile yazılmıştır. Günümüzde Moğolistan sınırları içindedir.

   Ergenekon Destanı Göktürklere
aittir.

            UYGUR DEVLETİ (745-840):

     Bilge
Kül Kağan tarafından kuruldu.

     Devletin
merkezi Karabalasagundur.

     Türk
tarihinde yerleşik
hayata geçen ilk uygarlıktır.

     İlk
Türk mimari eserler olan saraylar ve tapınaklar bu dönemde yapılmıştır.

     Resim,
minyatür, heykel türü eserleri oluşturmuşlardır.

     Kağıt ve matbaayı
kullanan ilk
uygarlıktır.

     18
harften oluşan Uygur alfabesini kullanmışlardır.

     Eşyayı
kiraya verme, ortaklık kurma, iş sözleşmesi senedi gibi hukuki olayları
gerçekleştirdiler.      

     Maniheizm dinini
benimsemeleri Türklük
ve savaşçılık özelliklerinin yok olmasına neden olmuştur.

     Türeyiş ve Göç Destanı
Uygurlara aittir.

            İlk Türk Devletleri İle İlgili Kavramlar:

            Kut: Hükümdara devleti yönetme yetkisinin Tanrı
tarafından verildiği inancıdır.

            Hatun: Kağan’ın eşi

            Kurultay: İlk Türk devletlerinde devlet işlerinin
görüşülüp karara bağlandığı meclistir.

            Yuğ: Eski Türklerde cenaze töreni

            Kurgan: İnsanların eşyalarıyla birlikte gömüldüğü
mezarlardır.

            Töre: Örf ve adetlerle belirlenen sözlü hukuk
kurallarıdır.

            Balbal: Mezarların üstüne öldürdükleri insan
sayısı kadar insan şeklinde dikilen taşlardır.

            Askeri Teşkilat:

            İlk Türk devletlerinde günümüz ordusunda kullanılan onlu sistemi
Asya Hun Devleti hükümdarı Metehan kurmuştur.

            Türkler kadın, erkek, yaşlı, genç demeden ülkesini
savunduğu için Türklerde “Ordu-millet” olarak tanınmıştır.

            Metehan’ın MÖ. 209 yılında tahta çıkışı ülkemizde Kara Kuvvetlerinin
kuruluş tarihidir.

            Türklerin Kullandığı Ticaret Yolları:

      
İpek Yolu: Çin’den başlayıp Avrupa’ya kadar uzanan
tarihi ticaret yoluna İpek yolu denilmektedir.

            Adını Çin’den gelen başlıca mal olan ipekten alan İpek yolu
doğuyu batıya ulaştıran önemli bir yoldur. Bu yol doğu batı arasında siyasi,
ekonomik ve kültürel ilişkilerin kurulmasında köprü vazifesi görmüştür.

            İpek yolunda ipeğin yanı sıra baharat, değerli taşlar,
kürk, tahıl, cam, bal, yağ gibi ürünler de taşınmıştır.

Tarihte birçok devlet (Hunlar
Çin ile, Köktürkler Bizans ve Sasanilerle) bu yola sahip olmak için
savaşmışlardır.

      
Baharat Yolu: Avrupa’ya baharat taşıyan yoldur. Hindistan
ve Seylan’dan Kızıldenizdeki Akabe Körfezi’ne Yemen ve Basra Körfezi’ne giden
yoldur.

            Coğrafi keşiflerle yeni yollar bulununca Baharat Yolu
önemini yitirdi.

      
Kral Yolu: Lidyalıların başkenti Sard’dan başlayan
İran’ın Susa kentine kadar devam eden yoldur.

İSLAMİYET’İN DOĞUŞU

            İslam’dan Önce Arabistan’ın Durumu

     
Mekke’de birden çok kabile vardı.

     
Kabileler arasında birlik yoktu, savaş
vardı. Putperestlik yaygındı, Musevilik Hıristiyanlık ve Mecusilik (ateşe tapma)
diğer dinlerdi.

     
İnsanlar arasında toplumsal farklılıklar
vardı, insanlar alınıp satılıyordu, kız çocuklara ve kadınlara değer verilmiyordu.

     
Arap toplumu göçebe (bedevi) ve yerleşik
olarak ikiye ayrılıyordu.

            Haniflik: Hz İbrahim’in inandığı, puta tapmayan,
haksızlık yapmayan insanların inandığı inançtır.

Hicret (632): Mekkeli Müslümanların, eziyet sonucu
peygamberimizle birlikte Mekke’den Medine’ye göç etmelerine hicret denir.

            Mekke’den Medine’ye göç edenlere muhacir; Medine’de muhacirleri
karşılayan müslümanlara ensar denir.

            Hicretin Sonuçları:

üİslamiyet
hızla yayılmıştır.

üMedine’de
İslam
Devleti kuruldu.

üMüslümanlar
Mekkeliler karşısında siyasi güç haline geldi.

üHz
Ömer döneminde uygulamaya konan Hicri takvimin başlangıcı kabul edilmiştir.

DÖRT HALİFE DÖNEMİ (632-661)

            Halife: Müslümanların din ve devlet başkanı olan
kimselere halife denir.

            Dört Halife: 1- Hz. Ebubekir, 2- Hz Ömer, 3- Hz. Osman 4- Hz. Ali

            Dört halife seçimle iş başına geldiği için bu dönem
Cumhuriyet Dönemi olarak adlandırılmıştır.

            Hz Ebubekir Dönemi (632-634):

     
Kuranı Kerim kitap haline getirildi.

     
Arap Yarımadası dışında ilk fetihler yapıldı.
Suriye’nin fethine başlandı.

     
Yalancı peygamberler ortadan kaldırıldı.

            Hz Ömer Dönemi (634-644):

   Suriye,
Filistin, İran, Irak fethedilerek müslümanlar Türklerle komşu oldular.

   Ülke
illere ayrılarak iller valiler tarafından yönetilmiştir.

   Adliye
teşkilatı kurularak illere kadılar tayin edilmiştir.

   Hicri takvim kabul
edilmiştir.

            Hz Osman Dönemi (644-656):

     
İlk İslam donanması kurularak Kıbrıs
alınmıştır.

     
Kuranı Kerim çoğaltılarak diğer şehirlere gönderilmiştir.

     
İslam’da ilk karışıklıklar başladı.

     
Tunus ve Trablus alınarak Kuzey Afrika
fethedilmiştir.

            Hz Ali Dönemi (656-665):

     
İç karışıklıklar arttı, Cemel ve Sıffin
Savaşı yapıldı.

     
Müslümanlar arasında ayrılıklar başladığı
için fetihler durmuştur.

EMEVİLER (661-750)

   Muaviye
tarafından Şam’da kuruldu.

   Doğuda
Horasan, batıda Tunus ve Cezayiri alarak Kuzey Afrika’ya ilerlemişlerdir.

   Cebelitarık
Boğazı’nı geçerek Avrupa’da İspanya’yı fethettiler, Endülüs Emevi Devleti’ni kurdular.

   Emeviler
halifeliği saltanat (babadan oğula geçiş) haline getirdiler.

   Arap
olmayanlara kötü davrandılar, İslamiyeti baskı (kılıçla) yoluyla kabul
ettirmeye çalışarak Arap milliyetçiliği yaptılar.

   Yönetimden
memnun olmayan halk ayaklanarak devleti yıktı, yerine Abbasi Devleti kuruldu.

ABBASİLER (750-1258)

     
Hz Peygamberin amcası Abbas’ın soyundan
olanlar tarafından Bağdat’ta kuruldu.

     
Emeviler gibi ırk ayrımı yapmayarak başta Türkler
olmak üzere tüm müslümanlara eşit davrandılar. Türklere iyi davranmaları Türklerin İslamiyet’e
girmesini kolaylaştırdı.

     
Bağdat, bilim ve sanat merkezi olmuştur.
Yunanca ve Latince eserler Arapça ve Farsçaya çevrilmiştir.

     
Türkler devlet yönetiminde görev aldılar.
Türk askeri ve aileleri için Samarra şehrini kurdular.

                        Talas Savaşı (751):

            Türkler ve Abbasiler birlikte Çin’e karşı 751 yılında
Talas Nehri kıyısında Çin’i yendiler.

            Talas Savaşı ile Türkler gruplar halinde müslüman olmaya
başladılar.

            Avasım: Türkler için Bizans’a karşı devletin sınırlarını
korumak için yapılan şehirlerdir.

            Türklerin İslamiyeti Kabul Etmesini Kolaylaştıran
Nedenler:

   İslamdan
önceki Çok Tanrı inancında tek tanrı, cennet, cehennem gibi kavramların
İslam’la benzerlik göstermesi

   Türklerle
müslüman tüccarların yaptıkları ticarette müslümanların İslam dinini
tanıtmaları

   İslamdaki
gaza düşüncesinin Türklerin Savaşçılık özelliği ile benzer olması

   Türklerdeki
ölümden sonraki hayata inanmanın İslamiyetle benzer olması

KARAHANLILAR (840-1212)

   Karluk,
Yağma ve Çiğil Türkleri tarafından kuruldular. (840)

   İlk müslüman Türk devletidir.

   Satuk
Buğra Han’ın İslamiyet’i kabulü ile Müslüman Türk devleti haline geldiler.

   Karahanlılar
Türkçe’yi resmi
dil olarak kabul etmişlerdir.

   Karahanlıların
İpek Yolu üzerinde tüccarları konaklaması için yaptıkları kervansaraylar ticaretin gelişmesini
sağlamıştır.

Karahanlılar Döneminde Önemli Eserler Ve Özellikleri

GAZNELİLER (963-1187)

     
Alptekin tarafından Gazne’de  kuruldu.

     
Gaznelilerin en parlak dönemi Sultan Mahmut dönemidir.

     
Gazneli Mahmut Hindistan’a 17 sefer
düzenleyerek İslam’ı yayrmış ve Hindistan’ın zenginliğini ülkesine getirmiştir.

     
Gazneli Mahmut Sultan ünvanını kullanan ilk hükümdardır.

     
1040 yılında Selçuklular ve Gazneliler
arasında yapılan Dandanakan Savaşı ile Gazneliler dağılmaya başlamıştır.

     
Biruni, Firdevsi gibi şairleri Sultan
Mahmut Sarayı’nda toplamıştır.

            BİRUNİ: Fizik, astronomi, tıp, eczacılık ile
ilgili çalışmalar yapmıştır. Gazneli Mahmut Biruni için “sarayının en
değerli hazinesi” demiştir. “El Hind” adlı eseri yazmıştır.

BÜYÜK SELÇUKLULAR (1040-1157)

  Çağrı Bey
tarafından Gazneliler ile yapılan Dandanakan Savaşı’ndan sonra kurulmuştur.

  Selçuklular
1015
yılından itibaren Anadolu’ya akınlar düzenleyerek Anadolu’yu tanıma fırsatı
bulmuşlardır.

  1048 yılında
Bizans’la
ilk yapılan savaş olan Pasinler Savaşını yapmışlardır.

  1071
yılında Bizans’la yapılan Malazgirt Savaşı ile Anadolu’nun kapıları Türklere
açılmıştır.

  Melikşah
döneminde en parlak dönemini yaşamıştır.

  1141’de
Karahitay Moğollarıyla yapılan Katvan Savaşı ile Büyük Selçuklular yıkılma sürecine
girmiştir.

ÖNEMLİ DEVLET ADAMLARI

            TUĞRUL BEY: 1040 yılında Dandanakan Savaşı ile devleti
kurmuştur. Yaptığı fetihlerle ülkesini genişletti. Anadolu’nun Türk yurdu
olması için uğraştı. Abbasi halifesi ile iyi ilişkiler kurdu. İslam dünyasının
koruyuculuğunu yaptı.

            NİZAMÜLMÜLK: Selçuklu veziri Nizamülmülk kendi
adını taşıyan Nizamiye
Medreseleri’ni kurmuştur. Ayrıca Nizamülmülk Siyasetname adlı eseri yazmıştır. Devletin yönetiminin
nasıl yapılması gerektiğini bu eserinde anlatmıştır.

            ALPARSLAN:
Amcası Tuğrul Bey’in başlattığı Anadolu akınlarını devam ettirdi. Bizans’la
1071 yılında Malazgirt
Savaşı’nı yaparak Anadolu’nun kapılarını Türklere açmıştır.

            MELİKŞAH: Gazneliler ve Karahanlılar ile mücadele
etmiş, Nizamülmülk’e Nizamiye Medreselerini kurdurtmuştur. Rasathane (gözlemevi)
kurdurarak gök cisimlerini inceletmiştir. Celali Takvimini yaptırmıştır. Devleti’ni en
parlak şekilde ve zengin olarak yönetmiştir.

            KÜLTÜREL ÖGELER

            Nevruz: Türk dünyasının baharı karşıladığı,
kutladığı bayramdır. Bayramın kutlandığı ay ilk Türk devletlerinde yılın ilk
ayıdır. Nevruz “yeni
gün” şeklinde adlandırılmıştır. 21 Mart tarihi nevruzun kutlandığı tarihtir.

            Örs üzerinde demir dövme, ateş üzerinden atlama, boğa
güreşleri gibi etkinliklerle kutlanır. Osmanlı Devleti’nde de Nevruz Bayramı
kutlanmıştır. Nevruz günü “Nevruziye” adlı şiirler hükümdarlara sunulur. Nevruziye
adlı macunlar halka dağıtılır, Bu tarihte Manisa’da “mesir macunu” halka ikram edilir.

            Düğün: Düğünlerde geçmişten günümüze yüzyıllar
boyunca yaşatılan değerimizdir. Maniler söylenir, müzik eşliğinde türküler
söylenir, davul-zurna eşliğinde halaylar çekilir, evlenenler için dua edilir.

            Türklerde Sanat

            Orta Asya’da Altay Dağları’nda yapılan arkeolojik kazı
ekibi “pazırık
kurganı (mezarı)” buldu. Bu kurganda “pazırık halısı” bulundu. Pazırık
halısı dokuması yüksek kalitesi ve motiflerin zenginliği ile dünyanın en ünlü halısı
oldu.

            Uygurlar döneminde resim sanatında gelişme olmuştur. Uygur
tipi resimler İslamiyetin kabulünden sonra çini, seramik ve minyatürlerde de
kullanılmıştır.

            Külliye: Cami ve yanına yapılan okul, kütüphane,
aşevi, hastane, hamam gibi yapıların bir arada bulunduğu yapılara denir.

            Kervansaray: Yollar üzerinde kervanla ticaret
yapan tüccarların, yolcuların ve hayvanların dinlenmesi için yapılan yapılara
denir.

            Türbe: Devlet adamları veya din alimlerinin
mezarlarının bulunduğu oda şeklindeki binaya denir.

            Minyatür: Çok ince işlenmiş, küçük boyutlu
resimler ve bu tür resim sanatına denir. Gazneliler ve Büyük Selçuklularda
gelişmiştir.